Behind a Painted Smile

Eindelijk ging ik deze week naar de boekverfilming van Paaz. Ik had Myrthe van der Meers boek eerder al gelezen en haar afgelopen najaar bovendien uitgebreid gesproken, voor mijn eigen aanstaande boek over autisme bij vrouwen.

Ik was dus ontzettend benieuwd naar deze verfilming, zeker ook omdat Myrthe zelf meeschreef aan het scenario en zowel de cast als de trailer veelbelovend waren.

Heel eerlijk: ik ben over het algemeen niet zo’n fan van Nederlandse films dus ik was een beetje op mijn hoede. Maar dat bleek nergens voor nodig: wat een mooie, ontroerende, treffende film!

Ik keek er natuurlijk met een iets andere blik naar dan de gemiddelde bioscoopbezoeker. Ook al weet het hoofdpersonage Emma in deze film nog niet dat ze autistisch is, je merkt het als ‘kenner’ wel duidelijk (voor diegenen die onbekend zijn met Myrthes werk: Emma is gebaseerd op haar eigen ervaringen op de paaz en Myrthe kreeg uiteindelijk een autismediagnose).

Wat me denk ik het meest raakte, was dat wanhopige vasthouden aan die façade van ‘niks aan de hand’. In het eerste deel van de film roept Emma voortdurend ‘alles oké!’, ‘met mij gaat alles goed!’, ‘het gaat prima!’. Een toonbeeld van maskeren. Van binnen stort je in elkaar, maar daar mag de buitenwereld niets van merken.

Whenever you’re near I hide my tears
Behind a painted smile
You can’t imagine the tears and sorrow
Behind a painted smile

Daarom is die gele ballon met die smiley, in de promocampagne veelvuldig ingezet, ook zo’n goed gekozen symbool.

Dat tegen de klippen op proberen je groot te houden is heel herkenbaar voor maskerende autisten zoals ik. Wat ook herkenbaar is, is de neiging je emoties weg te stoppen onder een dikke laag gedachten. Door continu te blijven analyseren en te blijven nadenken over je probleem, voel je de pijn niet die daaronder zit.

Zeker voor mensen met autisme, die vaak een hypergevoelig systeem hebben, zijn emoties heel eng. Je bent bang dat je erdoor overspoeld gaat worden, en zo de controle over jezelf gaat verliezen.

De overtreffende trap van dit mechanisme is te zien in de film Manchester By The Sea uit 2016. In die film speelt Casey Affleck Lee Chandler, een klusjesman. Lee repareert kranen en elektrische apparaten, verhelpt lekkages en ontstopt toiletten, zodat alles weer functioneert zoals het moet. Kapotte dingen zijn immers nutteloos en leiden alleen maar tot chaos en irritatie.

Maar hoe zit dat met kapotte mensen?

In mooi gedoseerde flashbacks wordt langzaam onthuld wat in het verleden is gebeurd: Lee heeft ooit een inschattingsfout gemaakt met catastrofale gevolgen. Het noodlot sloeg vervolgens als een lasso toe, trok Lee in één ruk aan zijn voeten onderuit en keerde zijn leven binnenstebuiten.

Het contrast met de vrolijke, liefdevolle Lee van voorheen en de levende dode die hij is geworden is schrijnend. Hij is een gewond dier dat niet wil dat iemand dichterbij komt. Hij wil onzichtbaar zijn, simpelweg verdwijnen. Niemand mag ook maar in de buurt komen van een gesprek, bang als hij is dat iemand hem lek prikt en al die diepzwarte materie eruit komt gutsen. Hij wil het verdriet en de kwetsbaarheid binnenhouden, veilig in het gat dat hem wegvreet van binnen. De pijn kan hij alleen ventileren via agressie en fysiek geweld.

Emma is ook zo’n binnenhouder, weliswaar op een andere manier. Maar alles binnenboord houden is ondoenbaar. Op een gegeven moment implodeer je. In Emma’s geval betekent dat dat ze dood wil.

Wat veel autistische mensen ook in de weg zit, is dat ze hun eigen emoties en gevoelens soms slecht kunnen herkennen. Ze weten niet wat er precies aan scheelt, en kunnen dat ook niet goed aan anderen uitleggen.

Ook daarvan heeft Emma duidelijk last. Toch lukt het haar uiteindelijk haar masker af te leggen en te voelen wat in haar omgaat. Eindelijk durft ze toe te geven dat ze depressief en suïcidaal is, en vóelt ze dat ook echt.

Paaz is een prachtige film, die deze ontwikkeling bij Emma heel mooi en duidelijk zichtbaar maakt. Het steekt me dan ook dat ik in het Parool een nogal zure recensie lees, waarin de recensent van dienst schrijft dat de problemen van de personages in de film worden ‘geminimaliseerd’. ‘Het is een luchtige film die nooit tegen de haren in strijkt. De tijd op de afdeling glijdt hier voorbij, maar dit gebeurt zonder wrijving. Dat de humor van Emma een afweermechanisme is, en dat daaronder echte droefheid speelt, is duidelijk, maar net zoals Emma’s gemoedstoestand blijft de film als een toneelstukje aanvoelen.’

Nee, Paaz is geen Manchester By The Sea. Maar het is ook zeker geen ‘luchtige’ film. In mijn boek over autisme bij vrouwen zegt Myrthe er dit over: ‘Paaz gaat niet over iemand die lijdt aan depressie, Paaz gaat over iemand die lijdt aan hoe ze met haar depressies ómgaat. Want die depressies blijven komen, er is geen happy end. Het gaat om hoe zij die wegduwt, negeert, zichzelf beter voordoet, maskeert, enzovoort.’

En precies dát maakt het zo herkenbaar en invoelbaar voor veel mensen, juist omdat de nadruk zo ligt op je groot houden. Heel veel mensen die met mentale problemen kampen houden zich groot en verbergen hun worstelingen, vanwege het stigma rond psychiatrische problematiek. De boodschap van de maatschappij is helaas nog altijd dat mensen die mentaal worstelen vooral ‘gewoon normaal’ moeten doen, en moeten blijven ‘meedoen’. Dat maakt de schaamte en het schuldgevoel als dat niet lukt enorm, waardoor je je afwijkende gedrag gaat verbergen achter een masker.

I can’t let you see
All the tears I’m crying
You would pity me
That would be like dying

Die wrijving tussen het masker en de kwetsbaarheid die erachter schuilgaat maakt Paaz net zo ontroerend als Manchester By The Sea. Paaz is een diep menselijke, empathische, film, met een groot hart voor zijn personages.

In Paaz loopt het uiteindelijk goed af met Emma. Haar masker is af en ze heeft beter leren omgaan met haar kwetsbaarheden. In Manchester By The Sea blijft Lee’s masker op. Zijn pantser en dikke schild zijn onafschudbaar. ‘I can’t beat it’, zegt hij uiteindelijk tegen de zoon van zijn overleden broer, als die hem confronteert met zijn onvermogen voor hem te zorgen. Het lukt niet. Het trauma zit te diep, het monster is te groot.

Lee Chandler kan bijna alles repareren, maar zichzelf niet.

---

Niks missen? Schrijf je in en ontvang elke bijdrage in je mailbox!